Pustków Wilczkowski

Z Encyklopedia Gminy Kobierzyce
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pustków Wilczkowski
Kościół Pustkow Wilczkowski.jpg
Liczba ludności (2013) 319
Sołtys Ireneusz Urzędowski
Parafia Tyniec nad Ślęzą
Mapa OpenStreetMap


Pustków Wilczkowski (niem. Stein) – wieś położona w południowej części gminy. Mieszka w niej około 330 osób. Wcześniej wieś nosiła nazwy Stein, Pustkowo, Puszków, Pustków Wilczkowice.

W okolicy miejscowości znajdują się bogate złoża łupku krzemionkowego, od którego prawdopodobnie pochodziła niegdysiejsza nazwa wsi – Stein, która po niemiecku oznacza kamień. Na mapie z 1938 r. w okolicy wsi zaznaczono około 30 większych, lub mniejszych miejsc wydobycia tego surowca. Stare kamieniołomy w wielu miejscach zachowały się do dzisiaj, choć są mocno zarośnięte i trudnodostępne. W widocznych odkryciach łupku można też natrafić na naskorupienia turkusu zielonawoniebieskiego, choć okazy wartościowe pod względem jubilerskim trafiają się niezwykle rzadko. Książka „Zbieramy minerały i skały" (Janeczek J., Kozłowski K., Żaba J. Wydawnictwa Geologiczne ,Warszawa 1991) podaje, że aby trafić w miejsce, gdzie znajdują się najlepsze złoża turkusu należy z przystanku PKS udać się wzdłuż drogi w kierunku Wrocławia i po przejściu ok. 500 m skręcić na zachód. Następnie należy kierować się wzdłuż miedzy porośniętej drzewami owocowymi przez około 800 m. w kierunku szczytu płaskiego wzgórza, na którym znajduje się zarośnięte wyrobisko. Największe ilości minerału znajdują się na jego zachodniej ścianie, pod sygnałem triangulacyjnym. Mieszkańcy potocznie nazywają to miejsce "Jamą".

Historia[edytuj]

Historia Pustkowa Wilczkowskiego z pewnością ma dawną metrykę, choć powszechnie dostępne informacje na ten temat są fragmentaryczne i rozrzucone w czasie. Na chwilę obecną brakuje poważniejszej monografii zarówno dotyczącej dziejów samego Pustkowa Wilczkowskiego, jak również jego okolic. Z badań archeologicznych wynika, iż najbliższa okolica była zasiedlona już w neolicie. Świadczą o tym fakcie wydobyte kamienne narzędzia z nefrytu w Jordanowie Śląskim.

Najstarsza wiadomość o wsi pochodzi z początku XIV w. – była to wówczas własność szlachecka. W 1302 r. Ludek, syn Pakosława za zgodą braci Jana, Grabisza, Pakosza i Bernarda sprzedał ją klasztorowi dominikanek we Wrocławiu wraz z sołtysami i ich trzema wolnymi łanami oraz ze wszystkimi prawami i użytkami. Z dokumentu potwierdzającego sprzedaż dowiadujemy się, że osada niegdyś nazywała się Pustkowo, jednak w 1302 r. zwano ją już Stein lub Wizenstein. Zmiana nazwy zapewne pochodzenia geograficznego Pustkowo na Stein oprócz przewagi osadników niemieckich może wskazywać także na eksploatowanie tutejszych złóż kamienia, które były używane jeszcze w XX wieku. Osadnicy niemieccy przybywali tutaj sprowadzani przez Piastów z Saksonii, Frankonii, z obszarów Renu, Menu oraz z Hesji. Około 1363 r. dwór w Stein posiadał właściciel ziemski i ławnik wrocławski, a także słynny fałszerz Jan de Schnellendorf. Wówczas to odkryto w jego tutejszej posiadłości 27 matryc do wykonywania fałszywych pieczęci, co wywołało głośny skandal. Przeciwko Schnellendorfowi wszczęto proces przez który na zawsze opuścił on Śląsk, a dowody przestępstwa wystawiono na widok publiczny. Wśród poszkodowanych przez fałszerza znajdował się król czeski, a także wielu książąt śląskich i czeskich. W kolejnych latach wieś pozostawała własnością kościelną. Była nią jeszcze w 1641 r., gdy Ludwik von Simmer, postarał się o specjalne pozwolenie przełożonego klasztoru krzyżowców z czerwoną gwiazdą, by transportować wycięte w swoich lasach drewno do Odry, przez należący do klasztoru Stein. Dostępne w Internecie rejestry urodzeń podają, że w Stein w 1666 r. urodził się Hans Wuttig, syn Christopha, a niemal 100 lat później w 1764 r. przyszła tu na świat Anna Maria Schilge, córka Christiana.

Od lat 80-tych XVIII w. poświadczona jest w Stein rodzina von Stegmann, choć swoje dobra posiadała tutaj już nieco wcześniej. 15 października 1786 r. Gottlieb Ferdinand von Stegmann (1759 - 1840 lub 1848) otrzymał dokument na mocy którego mógł się pisać von Stegmann und Stein. Rodzina ta przybyła na Śląsk kilkadziesiąt lat wcześniej, w 1744 r. otrzymała tzw. Inkolat na Śląsku, czyli rodzaj obywatelstwa, co było warunkiem uzyskania posiadłości szlacheckich oraz sprawowania urzędu kościelnego lub politycznego. Przedstawiciele familii byli właścicielami nie tylko wsi Stein, ale też Biskupic (Bischkowitz), Jaksonowa (Jackschonau), czy Strachowa (Stachau). Gottlieb Ferdinand von Stegmann und Stein był żonaty z Caroline Frederike Bornagius. Majątek po nich przejął zapewne syn Moritz (28 maja 1787 - 13 stycznia 1857), który był dwukrotnie żonaty, po raz pierwszy z Charlotte Freiin von Canitz i ponownie z Christiane Tugendreich von Köckritz. W 1816 r. Stein wszedł w skład utworzonego wówczas Powiatu Niemczańskiego (Landkreis Nimptsch) i pozostawał w jego obrębie do 1932 r., kiedy to w wyniku reformy administracyjnej przeszedł do Powiatu Wrocławskiego (Landkreis Breslau). 14 lutego 1874 r. w obrębie Powiatu Niemczańskiego utworzono noszący numer 3 Okręg Stein (wówczas Amtsbezirk Stein) wytyczony z terenów wsi Stein (Pustków Wilczkowski), Jäschwitz (Jaszowice) i Bischkowitz (Biskupice), a także z majątku ziemskiego należących do właściciela Stein i Bischkowitz. Okręgiem zarządzał superintendent, którym w 1874 r. został na 6 lat kapitan Oskar von Stegmann und Stein (22 marca 1829 - 31 grudnia 1899), po czym w 1880 r. przedłużono mu sprawowanie tej funkcji na kolejne 6 lat. W okręgu wprowadzano w życie kolejne regulacje prawne dotyczące jego funkcjonowania w latach 1881 i 1882. Oskar był żonaty z Marią von Zawatzki i doczekał się z nią dość licznego potomstwa. Jak się wydaje ostatnim właścicielem wsi z rodziny Stegmann und Stein był syn Oskara - Werner (12 listopada 1859 - 18 listopada 1925), żonaty z Elizabeth von Studnitz. 30 kwietnia 1926 r. Amtzbezirk Stein przejął część lokalnego majątku ziemskiego (0,121 ha), by 30 września 1928 r. przejąć go w całości. Przejęcie majątku wiązało się zapewne ze śmiercią Wernera. Po tej dacie nie spotyka się już we wsi wzmianek o przedstawicielach tej rodziny.

Stein nie ominęły zawirowania epoki napoleońskiej. Po klęsce Napoleona w Rosji 17 marca 1813 r. we Wrocławiu król pruski Fryderyk Wilhelm ogłosił odezwę do walki z Francuzami. W okolicy wywołało to entuzjazm i tworzenie się oddziałów ochotniczych zwanych Freikorps. Jako pierwszy został sformowany Freikorps Adolfa Lützowa w okolicy Sobótki i Rogowa Sobóckiego. Już w lutym 1813 r. na Śląsk zaczęły nadciągać wojska rosyjskie, jednak w maju Francuzi ponownie wkroczyli tu z Saksonii, zajmując nawet Wrocław, po czym doszło do zawieszenia broni. Z rozkazu generała Michaiła Barclay de Tolly z 4 czerwca 1813 r. wynika, że Stein w tym czasie był zajęty przez armię rosyjsko–pruską. Według tego przekazu w Stein, Bischkowitz i Wilschkowitz stacjonowały 3. i 4. szwadron 2. regimentu huzarów królewskich, które miały być wspierane przez trzy szwadrony huzarów brandenburskich. Ich zadaniem było utrzymanie komunikacji z Bohrau (Borowem), Zobten (Sobótką), Naselwitz i Kuhnau (Nasławicami i Kunowem). Posterunki kawalerii były na tyłach wspierane przez piechotę. W sąsiednim Klein Tinz (Tyniec Mały) batalion fizylierów Funka zostawił na miejscu dwie kompanie w celu obsadzenia dwóch mostów przerzuconych przez Lohe (Ślęzę) i pilnowania innych przejść przez rzekę. Kompanie te miały w razie potrzeby wspierać kawalerię na jej prawym skrzydle. Dwie pozostałe kompanie obsadziły skraj lasu w jego części najbardziej wysuniętej w stronę drogi do Bohrau. Walki na dobre wznowiono w sierpniu 1813 po włączeniu się Austrii do wojny przeciwko Napoleonowi, Francuzów szybko zmuszono do wycofania się z Dolnego Śląska.

Dane z 1823 r. podają, że Stein był wtedy własnością szlachecką, liczącą 280 dusz, a lokalny urząd pocztowy znajdował się w pobliskim Jordanowie (Jordansmuhl). Późniejsze o kilkadziesiąt lat spisy z 1 grudnia 1905 r. informują, ze powierzchnia wszystkich gruntów należących do wsi wynosiła 226,2 ha, a przeciętny podatek gruntowy wynosił tu 38,91 marki z hektara. W Stein było wówczas 49 domów mieszkalnych i jeden obiekt mieszkalny innego typu. Mieściło się w nich 60 oddzielnych gospodarstw domowych składających się z dwóch lub więcej osób oraz 3 gospodarstwa osób żyjących oddzielnie. Stein zamieszkiwało ogółem 313 osób, w tym 143 mężczyzn. Większość z nich – 266 osób była wyznania ewangelickiego i wszyscy z tej grupy wskazali jako język ojczysty język niemiecki. Reszta, czyli 47 osób określiła się jako katolicy, przy czym jedna osoba wskazała na inny niż niemiecki język ojczysty. W tym czasie istniała już w Stein poczta, bowiem zachował się znaczek z pieczątką pocztową Stein Kreis Nimptsch i datą 17 kwietnia 1901 r. W XIX w. i na początku XX w. odnotowano w Stein rodziny noszące takie nazwiska jak Springer, von Danthke, Vandschrau, Blaschke, Brauer, Schote, Boensch, Pilz, Steffan, Breer, Scharff, Hartich, Kleingeist, Scheefer, Sommer, Heinelt, Kronauer, Binder, Radler, Boehm, czy Umlauf. Dzięki książce "Einwohnerbuch 1936 des Landkreises Breslau, Schlesien" znani nam są mieszkańcy wsi w 1936 r. oraz pełnione przez nich zawody. Znacząca większość mieszkańców zajmowała się wówczas rolnictwem, oraz w dużo mniejszym stopniu szeroko pojętym handlem i pracą na kolei. Oprócz tego we wsi mieszkali różnego rodzaju pojedynczy rzemieślnicy, nauczyciele, a nawet wojskowi. Do czasu spopularyzowania transportu samochodowego Stein był ważnym przystankiem dla mieszkańców Niemczy i okolic w długiej drodze do Wrocławia np. na targ wełny. Według wspomnień Fritza Oheimba z Wojsławic w Stein urządzano koniom odpoczynek, podczas którego jedzono obiad. Jeśli konie ciągnęły pełen wóz, to na trasie Niemcza - Wrocław musiały być zmienione. Wiązało się to z tym, że dzień wcześniej posyłano zapasowe konie do Stein.

11 czerwca 1895 około godziny 9:27 rano Stein dotknęło trzęsienie ziemi o sile według różnych źródeł od 4,8 do 6 stopni w skali Richtera. Jego epicentrum miało miejsce w okolicach Wzgórz Strzelińskich (50°42'N, 16°58'E), około 24 kilometry w linii prostej od Stein. Efektem były powalone kominy i szczeliny w ścianach spotykane nawet we Wrocławiu. W książce “Jahres-Bericht der Schlesischen Gesellschaft für Vaterländische Cultur”, t. 73 z 1896 r. zachowała się relacja miejscowego nauczyciela Reinholda Bosema, według której fale drgań szły z południa w kierunku północnym, z epicentrum znajdującego się w niewielkiej odległości od wsi. Zjawisku towarzyszył grzechot, podobny do dźwięku szybko poruszającego się samochodu. Nie było to jedyne tego typu wydarzenie, jakie dotknęło wieś, choć tylko po tym z 1895 r. pozostał w Stein ślad w postaci notatki. Z pewnością odczuwalne było tutaj niszczące trzęsienie ziemi o sile 6 stopni w skali Richtera z 1443 r., które według różnych źródeł miało epicentrum na północ od Wrocławia, lub właśnie w tym samym miejscu blisko Wzgórz Strzelińskich, a w wyniku którego ucierpiał nawet Kraków. W Stein mogły być odczuwalne także tego typu epizody, które miały miejsce w 1483 r. (4 stopnie), oraz 27 lutego i 3 grudnia 1786 (po 4 stopnie).

Po przejściu tych terenów do Powiatu Wrocławskiego w 1932 r. zlikwidowano Okręg Stein, a wieś weszła w skład Okręgu Wilczkowice wraz z Wilczkowicami (wówczas Wilschkowitz), Jaszowicami, Biskupicami i Nasławicami (Naselwitz). W latach 30-tych na tych terenach prowadzono akcję zmiany nazw miejscowości na brzmiące bardziej niemiecko. Zmiany nie ominęły miejscowości należących do tej jednostki terytorialnej (m.in. zmiana Wilschkowitz na Wolfskirsch, Jäschwitz na Hannsfeld, czy Naselwitz na Steinberge), jednak nazwa wsi Stein pozostała niezmieniona. W ramach tej jednostki administracyjnej Stein pozostawał do 1945 r. Zachowały się dane odnośnie zaludnienia z lat 30-tych; w 1933 r. Stein zamieszkiwało 334 mieszkańców, a 5 lat później 348.

W okresie II wojny światowej przez Stein i najbliższą okolicę przechodził zewnętrzny pas obrony Wrocławia. Od 10 lutego 1945 r. trwały uporczywe walki w rejonie autostrady. Hitlerowcom szczególnie zależało na utrzymaniu tej drogi, była ona jedynym łącznikiem Breslau z Rzeszą. Niemcy nie powstrzymali dalszego marszu wojsk radzieckich, którym 11 lutego udało się zdobyć Kostomłoty i Kąty Wrocławskie. Następnie dotarły do Kobierzyc i Żurawiny, gdzie musiały walczyć w okrążeniu. W nocy z 13 na 14 lutego Armia Czerwona po raz pierwszy zamknęła pierścień okrążenia wokół Wrocławia. Niemcy postanowili za wszelką cenę przerwać okrążenie. Skoncentrowana w rejonie Świdnicy niemiecka 19 Dywizja Pancerna uderzyła 14 lutego w kierunku Wrocławia wzdłuż osi Świdnica - Szczepanów - Gniechowice – Tyniec Mały. Wspierała ją 8 Dywizja Pancerna, a wzdłuż drogi Jordanów - Pustków Wilczkowski - Kobierzyce - Domasław nacierała 20 Dywizja Pancerna. W rezultacie ataków trzema dywizjami Niemcy zdołali przebić się do Wrocławia i utworzyć wąski korytarz wzdłuż drogi Mirosławice - Gniechowice - Małuszów - Tyniec Mały. Korytarzem tym wyprowadzono z Wrocławia kilka niemieckich jednostek bojowych. Po kilkunastu godzinach korytarz został przecięty przez wojska radzieckie i w nocy z 15 na 16 lutego Wrocław został ostatecznie otoczony. W drugiej połowie lutego 1945 r. front radziecko-niemiecki ustabilizował się na blisko trzy miesiące niedaleko Świdnicy. W okolicy Stein rozgraniczenie miało miejsce na linii: północno-wschodni kraniec Sobótki - Przezdrowice - Nasławice - wschodni i północny kraniec Jordanowa Śląskiego. Wojska Armii Czerwonej były w tym czasie m.in. w: Garncarsku, Rogowie Sobóckim, Strachowie, Kunowie, Nasławicach, Wilczkowicach, a zatem także w Pustkowie Wilczkowskim. W najbliższej okolicy walczyła po stronie niemieckiej grupa bojowa Reinefarth Blitz.

Około 7 lutego 1945 r. mieszkańcy Stein uciekli przed zbliżającą się armią czerwoną. Przejście frontu pozostawiło we wsi trwałe ślady; wiele domów zostało uszkodzonych przez pociski czołgowe, a na elewacjach niektórych budynków do dzisiaj widoczne są ślady po kulach karabinowych. Wojennych zniszczeń dopełnili tuż po wygaszeniu walk sami Rosjanie. Zebrali niewybuchy z okolicznych pól do małego kamieniołomu leżącego przy drodze na Kłodzko w stronę Jordanowa. Miejsce to było oddalone od najbliższych zabudowań jedynie o około 200 metrów. Niewybuchy zostały tam zdetonowane. Wybuch był tak silny, że uszkodził dachy najbliżej stojących budynków. Wojna nie oszczędziła cmentarza, zanim ostatecznie przeniesiono tutejsze groby uległy one dewastacji, a częściowo także zbezczeszczeniu. Zniszczony został także lokalny dwór, który posłużył za źródło budulca. Dziś znajduje się on w stanie ruiny i jest ledwo widoczny.

Okres powojenny był czasem wydalenia dotychczas zamieszkującej te tereny ludności niemieckiej, oraz napływu i asymilacji polskiej ludności napływowej, która na tym terenie pochodziła zwłaszcza z Wileńszczyzny, Lwowa i Wołynia. W przypadku Pustkowa Wilczkowskiego proces ten wyglądał zapewne podobnie jak w sąsiednim Tyńcu Wielkim (Gross Tinz an der Lohe). Po ucieczce w lutym 1945 r. Niemcy powrócili do swych domostw około 19 maja i zajmowali je do grudnia 1946 r., kiedy nastąpiło ich wydalenie. Ostatni Niemcy z Tyńca zostali eksmitowani we wrześniu 1947 r. Po II wojnie światowej wieś kilkukrotnie zmieniała swoją nazwę. Nazwa Stein zachowała się do 27 sierpnia 1945 r. Po tej dacie wieś przemianowano na Puszków, co utrzymało się do 1 stycznia 1947 r. Następnie przez 3 lata był to Pustków Wilczkowice, a od 1 stycznia 1950 r. wieś nosi nazwę współczesną - Pustków Wilczkowski. W latach 1975-1998 Pustków Wilczkowski administracyjnie należał do województwa wrocławskiego.

Linia kolejowa[edytuj]

Osobny rozdział historii wsi stanowi przechodząca przez nią Linia kolejowa nr 310. Część tej linii przebiegającą przez Stein otwarto dla ruchu pociągów 10 stycznia 1898 r. i dla ruchu osobowego funkcjonowała ona do 19 listopada 1995 r. Początkowo ruch na tej linii kolejowej był dość duży; według rozkładów z 1914 r. dziennie kursowało tędy 12 składów osobowych – 6 do Kobierzyc i 6 do Piławy Górnej. Z biegiem czasu ruch jednak był coraz mniejszy; w 1944 r. były to 4 składy w każdą stronę, a w 1958 r. jedynie 2. W czasie II wojny światowej linia funkcjonowała do początków maja 1945 r., kiedy to wysadzono przepusty w Niemczy, oraz uszkodzono ją w Łagiewnikach w celu zablokowania odgałęzienia na Strzelin. Po wojnie oprócz ruchu pasażerskiego obsługiwała ona ruch towarowy m. in. do cukrowni w Łagiewnikach, gdzie dowożono buraki cukrowe i wywożono melasę. Po linii kolejowej zachował się budynek dworca z XIX w. dzisiaj zaadaptowany do celów mieszkalnych, resztki peronu, oraz duży plac załadunkowy z tyłu dworca. Przy rampie czołowo-bocznej zachował się długi odcinek szyny z niegdysiejszego toru dodatkowego, który został w większości rozebrany. Relacja pasażera z końcowego okresu użytkowania linii mówi o okazałym budynku stacyjnym, rampie, magazynie i peronie, na którym stały lampy żarowe z półokrągłymi, tłoczonymi kloszami na drewnianych słupach. Linia nigdy nie została zelektryfikowana. Obecnie właścicielem linii są PKP Nieruchomości a jej stan oficjalnie jest nienaruszony; nie zaczęto jej rozbierać, jednak porzucona kolej niszczeje i jest degradowana bez wiedzy właściciela. Szyny w dużym stopniu są rozkradzione, zwłaszcza na odcinkach linii biegnących przez pola, z dala od dróg i osad.

Organizacja parafialna[edytuj]

Pustków Wilczkowski od początku istnienia należał zapewne do parafii św. Michała Archanioła w sąsiednim Tyńcu Wielkim. Po okresie reformacji protestanccy mieszkańcy wsi należeli do luterańskiej parafii w Rękowie (Rankau). Obecnie w Pustkowie Wilczkowskim jest mały kościółek p.w. Matki Bożej Częstochowskiej podlegający parafii w Tyńcu. Odpusty obchodzone są 29 września i 26 sierpnia.

Zabytki[edytuj]

  • pozostałości dawnego cmentarza niemieckiego na północny zachód od wsi
  • zespół pałacowo - parkowy w skład którego wchodzi park wiejski o powierzchni 1.6 ha z początków XVIII wieku, ruiny pałacu przy ulicy Wrocławskiej 23, oraz spichlerz przy ulicy Wrocławskiej 23a - obecnie dom mieszkalny, pochodzący z XIX wieku.
  • budynek dawnego dworca przy ulicy Kolejowej 1
  • na części domów zachowały się kamienne tablice wmurowane nad wejściami, na których wymienione jest nazwisko dawnego właściciela, oraz rok wybudowania domu, tablice pochodzą z przełomu XIX i XX w.

Postaci związane z Pustkowem Wilczkowskim[edytuj]

  • Paul Schmidt (1901-1977) – członek Czerwonego Krzyża, Grenzschutzu, SA i NSDAP. Uczęszczał do szkoły podstawowej w Stein.
  • Hans von Stegmann und Stein (1859-1925) – malarz, brat Wernera von Stegmann und Stein.
  • Reinhold Bosem – nauczyciel w miejscowej szkole ewangelickiej, nominowany na to stanowisko w 1890 r.

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]


Miejscowości gminy Kobierzyce
BąkiBielany WrocławskieBiskupice PodgórneBudziszówChrzanówCieszyceDamianowiceDobkowiceDomasławJaszowiceKobierzyce KrólikowiceKrzyżowiceKsięginiceKukliceMagniceMałuszówNowinyOwsiankaPełczycePustków WilczkowskiPustków ŻurawskiRacławice WielkieRolantowiceSolnaSzczepankowiceŚlęzaTyniec MałyTyniec nad ŚlęząWierzbiceWysokaŻerniki MałeŻurawice